श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 11 – विश्वरूप दर्शन योग
सभी श्लोक हिन्दी अर्थ सहित
श्रीमद्भगवद्गीता के ग्यारहवें अध्याय, विश्वरूप दर्शन योग में भगवान श्रीकृष्ण ने अर्जुन को अपना विश्वरूप दिखाया। इस अध्याय में भगवान की सर्वव्यापकता, महिमा और दिव्य स्वरूप का वर्णन है। यह अध्याय हमें भगवान की सर्वशक्तिमत्ता और उनकी दिव्यता को समझने में मदद करता है।
श्लोक 1
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥
Arjuna Uvacha
Mad-anugrahaya paramam guhyam adhyatma-samjnitam,
Yat tvayoktam vachas tena moho ’yam vigato mama.
श्लोक 2
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥
Bhavapyayau hi bhutanam shrutau vistarasho maya,
Tvattah kamala-patraksha mahatmyam api chavyayam.
श्लोक 3
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥
Evam etad yathattha tvam atmanam parameshvara,
Drashtum ichchhami te rupam aishvaram purushottama.
श्लोक 4
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥
Manyase yadi tach chakyam maya drashtum iti prabho,
Yogeshvara tato me tvam darshayatmanam avyayam.
श्लोक 5
श्री भगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥
Shri Bhagavan Uvacha
Pashya me partha rupani shatasho ’tha sahasrashah,
Nana-vidhani divyani nana-varnakritini cha.
श्लोक 6
पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥
Pashyadityan vasun rudran ashvinau marutas tatha,
Bahuni adrishta-purvani pashyashcharyani bharata.
श्लोक 7
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्छान्यद् द्रष्टुमिच्छसि॥
Ihaikastham jagat kritsnam pashyadya sacharacharam,
Mama dehe gudakesha yach chanyad drashtum ichchhasi.
श्लोक 8
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥
Na tu mam shakyase drashtum anenaiva svachakshusha,
Divyam dadami te chakshuh pashya me yogamaishvaram.
श्लोक 9
संजय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥
Sanjaya Uvacha
Evam uktva tato rajan mahayogeshvaro harih,
Darshayamasa parthaya paramam rupam aishvaram.
श्लोक 10
अनेकवक्त्रनयनं अनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥
Aneka-vaktra-nayanam aneka-dbhuta-darshanam,
Aneka-divyabharanam divyaneko-dyatayudham.
श्लोक 11
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्॥
Divya-malyambara-dharam divya-gandhanulepanam,
Sarvashcharyamayam devam anantam vishvatomukham.
श्लोक 12
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥
Divi surya-sahasrasya bhaved yugapad utthita,
Yadi bha sadrisi sa syad bhasas tasya mahatmanah.
श्लोक 13
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥
Tatraikastham jagat kritsnam pravibhaktam anekadha,
Apshyad devadevasya shareere pandavas tada.
श्लोक 14
ततः स विस्मयाविष्टो हृषितो रोमहर्षणः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥
Tatah sa vismayavishto hrishito romaharshanah,
Pranamya shirasa devam kritanjalirabhashata.
श्लोक 15
अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥
Arjuna Uvacha
Pashyami devams tava deva dehe sarvams tatha bhuta-vishesh-sanghan,
Brahmanam ishkam kamalasana-stham rishimsh cha sarvan uragan divyan.
श्लोक 16
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥
Aneka-bahudara-vaktra-netram pashyami tvam sarvato ’nantarupam,
Nantam na madhyam na punas tavadim pashyami vishveshvara vishvarupa.
श्लोक 17
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥
Kiritinam gadinam chakrinam cha tejorashim sarvato diptimantam,
Pashyami tvam durnirikshyam samantad diptanalarkadyutim aprameyam.
श्लोक 18
त्वमक्षरं परमं वेद्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥
Tvam aksharam paramam vedyam tvam asya vishvasya param nidhanam,
Tvam avyayah shashvata-dharma-gopta sanatanas tvam purusho mato me.
श्लोक 19
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥
Anadi-madhyantam ananta-viryam ananta-bahum shashi-surya-netram,
Pashyami tvam dipta-hutasha-vaktra svatejasa vishvam idam tapantam.
श्लोक 20
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥
Dyava-prithivyor idam antaram hi vyaptam tvayaikena dishash cha sarvah,
Drishtvadbhutam rupam ugram tavedam lokatrayam pravyathitam mahatman.
श्लोक 21
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति स्वस्तीत्युक्त्वा।
महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिस्त्वामरर्षिभिरुद्गीतैः॥
Ami hi tvam surasangha vishanti kechid bhitah pranjalayo grinanti svastity uktva,
Maharshisiddha-sanghah stuvanti tvam stutibhih pushkalabhis tvam ararshibhir udgitaih.
श्लोक 22
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वे अश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥
Rudraditya vasavo ye cha sadhya vishve ashvinau marutash choshmapash cha,
Gandharva-yaksha-asura-siddha-sangha vikshante tvam vismitash chaiva sarve.
श्लोक 23
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरूपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥
Rupam mahatte bahu-vaktra-netram maha-baho bahu-bahurupadam,
Bahudaram bahu-damshtra-karalam drishtva lokah pravyathitas tathaham.
श्लोक 24
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥
Nabhasprisham diptam aneka-varnam vyattananan dipta-vishala-netram,
Drishtva hi tvam pravyathitantaratma dhritim na vindami shamam cha vishno.
श्लोक 25
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानी दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥
Damshtra-karalani cha te mukhani drishtvaiva kalanala-sannibhani,
Disho na jane na labhe cha sharma prasida devesha jagannivasa.
श्लोक 26
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥
Ami cha tvam dhritarashtrasya putrah sarve sahaivavanipala-sanghaih,
Bhishmo dronah sutaputras tathasau saha-asmadiyair api yodha-mukhaih.
श्लोक 27
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानी।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदीप्यमाना नगरान्तरेषु॥
Vaktrani te tvaramana vishanti damshtra-karalani bhayanakani,
Kechid vilagna dashanantareshu sandipyamana nagarantareshu.
श्लोक 28
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥
Yatha nadinam bahavo ’mbuvegah samudram evabhimukha dravanti,
Tatha tavami nara-loka-vira vishanti vaktrani abhivijvalanti.
श्लोक 29
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥
Yatha pradiptam jvalanam patanga vishanti nashaya samriddha-vegah,
Tathaiva nashaya vishanti lokas tavapi vaktrani samriddha-vegah.
श्लोक 30
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥
Lelihyase grasamanah samantal lokan samagran vadanair jvaladbhih,
Tejobhir apurya jagat samagram bhasas tavogra pratapanti vishno.
श्लोक 31
आख्याहि मे को भवानुग्रो रूपो महद्योगेश्वर।
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यम्॥
Akhyahi me ko bhavan ugro rupo mahad yogeshvara,
Namo ’stu te devavara prasida vijnatum ichchhami bhavantam adyam.
श्लोक 32
श्री भगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥
Shri Bhagavan Uvacha
Kalo ’smi lokakshaya-krit pravriddho lokan samahartum iha pravrittah,
Rite ’pi tvam na bhavishyanti sarve ye ’vasthitah pratyanikeshu yodhah.
श्लोक 33
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥
Tasmat tvam utthishta yasho labhasva jitva shatrun bhunkshva raajyam samriddham,
Mayaivaite nihata purvam eva nimittamatram bhavavyasachin.
श्लोक 34
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जही मा व्यथिष्ठाः युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥
Dronam cha bhishmam cha jayadratham cha karnam tathanyan api yodha-virn,
Maya hatams tvam jahi ma vyathishthah yudhyasva jetasi rane sapatnan.
श्लोक 35
सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिवेपमानः किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥
Sanjaya Uvacha
Etach chrutva vachanam keshavasya kritanjali vepamanah kiriti,
Namaskritva bhuyah evaha krishnam sagadgadam bhita-bhito pranamya.
श्लोक 36
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकाशं जगत्प्रदीपमनप्रमेयम्।
योगेश्वरं जगत्स्वामिनं प्रसीदास्मि देवनमीड्यम्॥
Arjuna Uvacha
Sthane hrishikesh tava prakasham jagat-pradeepam anaprameyam,
Yogeshvaram jagat-svaminam prasidasmi devanam idyam.
श्लोक 37
कचं दयितं निःशेषेणाध्यात्मबुद्ध्या त्वमाद्यः।
अस्मे कथयाशु यथेप्सितं वेत्सि त्वामाद्यदेवम्॥
Kacham dayitam nihsheshena adhyatma-buddhya tvam adyah,
Asme kathayashu yathepsitam vetsi tvam adya-devam.
श्लोक 38
देवापि यदा त्वामहं सा वाचो नार्हति त्वद्विरहिताः।
स्थाने हृषीकेश तव प्रकाशो जगत्प्रदीपः॥
Deva api yada tvam aham sa vacho narhati tvad-virahitah,
Sthane hrishikesh tava prakasho jagat-pradeepah.
श्लोक 39
यथा प्रदीप्तो ज्वलनोऽप्ययस्योस्तीर्थं प्राप्य स्वयमेव शान्त्युपैति।
तथा ममाप्युत्सृज्यमाने प्राणे संविशन्त्युष्णीषि देहगताः॥
Yatha pradipto jvalano ’py ayasyostirtha prapy svayam eva shanty upaiti,
Tatha mamapy utsrijyamane prane samvishanty ushnishi deha-gatah.
श्लोक 40
नमस्तस्तु महाबाहो विश्वरूपाय विश्वेश्वराय।
नमस्ते जोयसम्पूर्णमंगलाय नमो नमः॥
Namah tastu maha-baho vishvarupaya vishveshvaraya,
Namah te joya-sampurnam-angalaya namo namah.
श्लोक 41
श्री भगवानुवाच
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥
Shri Bhagavan Uvacha
Iti te jnanam akhyatam guhyad guhyataram maya,
Vimrishyaitad asheshena yathechchhasi tatha kuru.
श्लोक 42
अर्जुन उवाच
इति मत्वा भयात्प्राणम्यावस्य त्वदलोकात्।
प्रसादयेऽकुतोभयम् कृष्णमूढमेतद्वचः॥
Arjuna Uvacha
Iti matva bhayat pranam yavasya tvad-alokat,
Prasadayekutobhayam krishnam mudham etad vachah.
श्लोक 43
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्राभव॥
Pitasi lokasya characharasya tvam asya pujyash cha gurur gariyan,
Na tvat-samo ’sty abhyadhikah kuto ’nyo lokatraye ’py apratima-prabhava.
श्लोक 44
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥
Tasmat pranamya pranidhaya kayam prasadaye tvam aham ishameedyam,
Piteva putrasya sakheva sakhyuh priyah priyayarhasi deva sodhum.
श्लोक 45
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥
Adrishta-purvam hrishito ’smi drishtva bhayena cha pravyathitam mano me,
Tadeva me darshaya deva rupam prasida devesha jagannivasa.
श्लोक 46
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥
Kiritinam gadinam chakrinam cha tejorashim sarvato diptimantam,
Pashyami tvam durnirikshyam samantad diptanalarkadyutim aprameyam.
श्लोक 47
श्री भगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदम् रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥
Shri Bhagavan Uvacha
Maya prasannena tvarjunedam rupam param darshitam atma-yogat,
Tejo-mayam vishvam anantam adyam yan me tvad anyena na drishtapurvam.
श्लोक 48
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥
Na vedayajna-adhyanair na danair na kriyabhir na tapobhir ugrai,
Evam-rupah shakya aham nr-loke drashtum tvad anyena kuru-pravira.
श्लोक 49
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥
Ma te vyatha ma cha vimudha-bhavo drishtva rupam ghoram idring mamedam,
Vyapeta-bhih pritamanah punas tvam tadeva me rupam idam prapashya.
श्लोक 50
सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥
Sanjaya Uvacha
Ity arjunam vasudevas tathoktva svakam rupam darshayamasa bhuyah,
Ashvasayamasa cha bhitam enam bhutva punah saumya-vapur maha-atma.
श्लोक 51
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकाशते॥
Arjuna Uvacha
Drishtvedam manusham rupam tava saumyam janardana,
Idanim asmi samvrittah sachetah prakashate.
श्लोक 52
श्री भगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्न मे।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥
Shri Bhagavan Uvacha
Sudurdarsham idam rupam drishtavan asi yan me,
Deva apy asya rupasya nityam darshanakankshinah.
श्लोक 53
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
शक्य एवम्विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥
Naham vedair na tapasa na danena na chejyaya,
Shakya evam-vidho drashtum drishtavan asi mam yatha.
श्लोक 54
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं-विधोऽर्जुन।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥
Bhaktya tvananyaya shakya aham evam-vidho ’rjuna,
Jnatum drashtum cha tattvena praveshtum cha parantapa.
श्लोक 55
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥
Mattah parataram nanyat kinchid asti dhananjaya,
Mayi sarvam idam protam sutre mani-gana iva.
उपसंहार
श्रीमद्भगवद्गीता के ग्यारहवें अध्याय, विश्वरूप दर्शन योग में भगवान श्रीकृष्ण ने अर्जुन को अपना विश्वरूप दिखाया। इस अध्याय में भगवान की सर्वव्यापकता, महिमा और दिव्य स्वरूप का वर्णन है। यह अध्याय हमें भगवान की सर्वशक्तिमत्ता और उनकी दिव्यता को समझने में मदद करता है। भगवान का यह रूप अत्यंत दुर्लभ है और इसे केवल अनन्य भक्ति से ही प्राप्त किया जा सकता है। इस अध्याय को पढ़कर हम भगवान की महिमा को समझ सकते हैं और उनकी भक्ति में लीन हो सकते हैं।
Discover more from GeetaNiti.in
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
